De Clipeus: Het Romeinse rondschild van cavalerie en auxilia

Snelle Feiten over de Clipeus

• Vorm: Ovaal tot rond, meestal plat of licht gebold.

• Gebruikers: Aanvankelijk hulptroepen (auxilia) en cavalerie; later het standaardinfanterieschild.

• Afmetingen: Varierend van 90 cm tot wel 130 cm hoog.

• Constructie: Verticaal verlijmde houten planken, bekleed met leer of linnen en een metalen schildknop (umbo).

Introductie

Hoewel de rechthoekige scutum het meest iconische beeld is van de Romeinse legionair, was de clipeus het ware werkpaard van het Romeinse Rijk. Dit ovale rondschild bood een unieke combinatie van bescherming en beweeglijkheid. Vanaf de 1e eeuw v.Chr. verving het geleidelijk andere schildvormen, om in de late 3e eeuw na Chr. het dominante schild van het gehele Romeinse leger te worden.

Terminologie: Wat is een rondschild?

In antieke teksten worden termen voor schilden vaak door elkaar gebruikt. Toch maken moderne historici een duidelijk onderscheid:

• Parma: Een klein, volledig rond schild, later vooral ceremonieel of voor vaandeldragers.

• Aspis (Hoplon): Het zware, diepgebolde Griekse schild.

• Clipeus: Het functionele, ovale schild van de Romeinse hulptroepen en cavalerie.

Oorsprong en Ontwikkeling

De clipeus vond zijn weg naar het Romeinse arsenaal tijdens de Gallische Oorlogen van Julius Caesar. De Romeinen namen dit type schild waarschijnlijk over van de Kelten. Toen keizer Augustus de auxilia (hulptroepen) formaliseerde, werd de clipeus hun standaarduitrusting. Omdat de cavalerie in deze periode vrijwel volledig uit hulptroepen bestond, werd de clipeus hét gezicht van de Romeinse ruiter.

De Clipeus als Ruiterschild

Voor een ruiter bood de clipeus unieke voordelen. Dankzij de aanzienlijke hoogte (vaak tussen de 110 en 125 cm) werd de ruiter beschermd van kin tot kuit.

Tactiek en Controle

Volgens de schrijver Arrianus konden ruiters met hun clipei zelfs een 'schildmuur' vormen tegen pijlen. Een veelbesproken punt is hoe ruiters hun schild hanteerden in combinatie met de teugels. Hoewel sommige theorieën spreken over verticale handvatten, tonen grafstenen aan dat geoefende ruiters hun paard vaak met hun benen bestuurd konden hebben, waardoor de linkerhand vrij bleef voor het actieve gebruik van het schild.

Constructie en Archeologie

Dankzij spectaculaire vondsten in Dura-Europos (Syrië) en het Nederlandse Valkenburg weten we precies hoe een clipeus werd gemaakt:

• Kern: Dun verlijmde planken van populierenhout.

• Bekleding: Aan beide zijden beplakt met leer of linnen, vaak kleurrijk beschilderd met eenheidsinsignes.

• Randen: Versterkt met genaaide ruwe dierenhuid of messing. Ruwe huid had het voordeel dat het kromp bij het drogen, wat het schild extra stevigheid gaf zonder veel gewicht toe te voegen.

• Umbo: In het midden zat een metalen schildknop die de handgreep beschermde. Bij de clipeus was de basis van deze knop meestal rond.

Bescherming buiten het gevecht: Het Tegimentum

Een schild was een kostbaar bezit. Om het hout en het beschilderde leer te beschermen tegen regen en zon, werd het buiten het gevecht bewaard in een tegimentum (schildhoes).

• In Valkenburg zijn hoezen van geitenleer gevonden die aantonen dat schilden in verschillende maten bestonden (bijv. 120 x 57 cm voor infanterie en 92 x 46 cm voor cavalerie).

• Deze hoezen waren soms voorzien van een tabula ansata, een tekstbordje met de naam van de eenheid.

De Clipeus in de Kunst en Religie

Naast militair gebruik had de clipeus een ceremoniële rol:

• Imago Clipeata: Plinius de Oudere beschrijft hoe portretten van voorouders op schilden werden geschilderd en in tempels werden opgehangen.

Clipeus Virtutis: Het 'schild van dapperheid' dat de senaat aan Augustus schonk als eerbetoon aan zijn deugden.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Was de clipeus zwaarder dan de scutum?

Een reconstructie van een clipeus uit Doncaster woog ongeveer 9 kg. Dit is vergelijkbaar met de zware infanterieschilden uit de Republiek. Hoewel groot, zorgde de constructie van populierenhout voor een hanteerbaar gewicht.

Hoe droegen ruiters hun schild op mars?

Volgens Flavius Josephus werden de schilden tijdens lange marsen vaak aan het zadel bevestigd, zodat ze aan de zijkant van het paard hingen en de ruiter niet vermoeiden.

Samenvatting

• De clipeus verving de scutum als het primaire schild van het Romeinse leger in de late oudheid.

• Het bood uitstekende bescherming voor zowel infanterie als cavalerie.

• De constructie met ruwe huid en populierenhout was een technisch hoogstandje van Romeinse ingenieurs.

• Archeologische vondsten in Valkenburg en Dura-Europos bevestigen de enorme variatie en verspreiding van dit schildtype.

Interne links

• De Romeinse Scutum: Het Onmisbare Schild van het Legioen

• De Parma: Het Romeinse Rondschild van de Velites en Cavalerie

• Spatha Gids: Het Romeinse Cavaleriezwaard en zijn Evolutie

• De Romeinse cavalerie: Adaptieve kracht op het slagveld