In deze blog kijken we naar Aristokles, een Ekdromos (lichte hopliet) die in 400 voor Christus door de dikke sneeuw van het Armeense gebergte marcheert, omringd door vijandige stammen en met een Perzisch leger op zijn hielen. Hij is namelijk een lid van de tienduizend Griekse huurlingen die het jaar ervoor door de Perzische usurpator Cyrus waren ingehuurd om zijn broer van de troon te stoten. Nu is Cyrus dood, en moeten Aristokles en zijn verdwaalde kameraden hun weg naar Griekenland terug zien te vinden door duizenden kilometers aan vijandig gebied. Hun veldheer Xenophon zou later een geschiedenisboek schrijven over hun legendarische tocht, de zogeheten Anabasis.
Snelle feiten
De basis: Een wollen of linnen chiton (tuniek) voor bewegingsvrijheid.
De mantel: De chlamys diende als bescherming tegen weer en wind, maar werd op het slagveld om de arm gewikkeld als geïmproviseerd schild.
Het schild (Hoplon): Het hart van de verdediging, versierd met het angstaanjagende gorgoneion.
De helm: De klassieke Corinthische helm, vaak naar achteren geschoven voor beter zicht en gehoor tijdens verkenningen.
De bewapening: Een doru (speer) voor de linie en een xiphos (kort zwaard) voor man-tegen-man gevechten.
Kleding
Aristokles draagt een tuniek, een gordel en een paar versleten leren sandalen. Ook draagt hij zijn dikke wollen mantel als bescherming tegen de Perzische zon en de snijdende kou van de Anatolische bergen.
Chiton (tuniek)
Griekse tunieken waren gemaakt van linnen, soms ook van wol. De rode tuniek die Aristokles draagt is gemaakt van dikke stof en heeft korte mouwen, maar in de warmere maanden droegen Grieken vaak lichte gewaden die hun armen en schouders onbedekt lieten. Klassieke Grieken droegen onder hun tuniek geen broek, omdat ze die als barbaars beschouwden.
Sandaloi (sandalen)
Vanwege het warme, gematigde klimaat werden in het klassieke Griekenland en de rest van het Middellandse Zeegebied sandalen (sandaloi) zoals deze gedragen. Al draagt Aristokles simpele militaire sandalen die minder open zijn om de voeten beter te beschermen, waren er in de oudheid constant nieuwe modetrends voor sandalen die door het modieuze Athene werden bepaald.
Naast sandalen droeg men vanaf de vijfde eeuw voor christus ook een soort veterlaarzen (zoals endromis en embades) en in de winter sokken van vilt (piloi) om de voeten warm te houden.
Gordel / riem
Om de tuniek vorm te geven werden zowel simpele leren riemen als stoffen gordels gebruikt.
Chlamys (mantel)
De chlamys was een wollen mantel die in het klassieke Griekenland werd gedragen. Deze hield de kleding schoon en bood de drager bescherming tegen weer en wind.
De mantel die Aristokles draagt is echter niet alleen bedoeld om hem warm te houden, maar vormt ook een onderdeel van zijn wapenuitrusting. Op het slagveld wikkelt hij de mantel namelijk om zijn wapen-arm om deze te beschermen tegen speren, zwaarden en pijlen.
De mantel werd vastgemaakt met een fibula, een metalen kledingspeld die vaak werd versierd.
Wapenrusting
De wapenuitrusting van Aristokles is licht; hij draagt alleen een groot bronzen schild en een 'corinthische' helm om zijn lichaam te beschermen. Hij gebruikt een lange speer, de doru, om in formatie te vechten en een kort zwaard, de xiphos, als secundair wapen.
Hoplon (schild)
Het grote bronzen schild (hoplon / aspis) was het belangrijkste onderdeel van de uitrusting van de hopliet; de naam ‘hopliet’ is er zelfs van afgeleid. Dit zware schild was bedoeld om in een dichte schildmuur-formatie (falanx) te vechten, waarbij een hopliet voor een deel werd bedekt door het schild van de anderen naast hem.
De hoplon was vaak versierd met bronswerk of verf. Deze versieringen werden om verschillende redenen toegepast maar hadden meestal een symbolische betekenis. Zo werd de hoplon gebruikt om de identiteit van de polis van de hopliet te tonen. Voor Athene was dit bijvoorbeeld een uil, het symbool van de godin Pallas Athena die de stad beschermde. in Sparta werd dit gedaan met een lambda (de L in het griekse schrift) als symbool voor Lacadaemonië, het gebied waar Spartanen vandaan kwamen.
Ook hadden veel hoplieten een een monster uit de Griekse mythologie op hun schild. Dit was een minder patriottistische versiering, die was bedoeld om kwade krachten af te weren en hun vijanden af te schrikken. Het schild van Aristokles is versierd met een gorgoneion, de kop van een monsterlijke gorgon-demoon die mensen kon verstenen met haar blik. Deze versiering haalt ook inspiratie uit de Ilias: namelijk van de aegis, een mythologisch pantser of schild waaraan een gorgonenkop hing. Het kon de gebruiker tegen alle gevaren beschermen en werd in de mythen gedragen door de goden Zeus (als een schild) en Athena (als een pantser).
Helm
De bronzen Corinthische helm werd gebruikt van de achtste tot de vierde eeuw voor Christus. Dit type helm had een iconisch profiel en beschermde het gehele hoofd, waardoor deze zeer populair onder de zwaarbewapende hoplieten. Tot 500 v.Chr. was de Corinthische helm volledig gesloten en hierna werden er steeds vaker helmen gemaakt met openingen voor het oor. Omdat de helm het gezicht volledig afsloot, werd deze ook naar achter geschoven om de drager een beter gehoor- en gezichtsveld te geven. Sommige helmen zoals die van Aristokles hadden ook een kam van paardenhaar.
In de komende eeuwen stapte men uiteindelijk over op de Phrygische en Chalcidische helmen, die het zicht en gehoor van de drager minder beperkten. Wel bleef de corinthische helm hierna zeer belangrijk in Griekse kunst, als een symbool voor de klassieke periode.
Doru (speer)
De speer die Aristokles hanteert was het belangrijkste wapen van de hopliet en werd gebruikt van de Archaïsche periode tot de tijd van Alexander de Grote. Het doru (of dory) had een lengte van 2-3 meter, lang genoeg dat meerdere linies van hoplieten konden vechten als onderdeel van de schildmuur.
De speer was gemaakt van essenhout en had naast een bladvormige speerpunt ook een spitse schachtkap die op verschillende manieren kon worden gebruikt. Zo hielp deze om de speer in de grond te kunnen steken en konden hoplieten gemakkelijk gewonde vijanden doden terwijl ze de speer rechtop hielden. Ook kon de schachtkap door de hopliet worden gebruikt als back-up-speerpunt wanneer zijn doru doormidden brak.
Ook werden door hoplieten en andere Griekse soldaten kleinere werpsperen gebruikt.
Xiphos (zwaard)
De xiphos was een kort, dubbel geslepen ijzeren zwaard dat voor de hopliet diende als secundair wapen en pas werd gebruikt wanneer hun speer (dory) brak of wanneer gevechten op zeer korte afstand moesten plaatsvinden, zoals wanneer linies werden doorbroken.
Je kan er ook voor kiezen om een kopis (ook wel falcata voor de Iberische variant) te gebruiken voor je samenstelling, een enkelzijdig geslepen zwaard. Deze werd in de loop van de klassieke periode steeds populairder en nam zelfs de rol van de xiphos over als voornaamste ‘hoplietenzwaard’.
FAQ
Waarom droegen ze een helm naar achteren geschoven?
De Corinthische helm sloot het gezicht volledig af en beperkte het gehoor. Door hem naar achteren te schuiven, kon Aristokles tijdens marsen en verkenningen beter horen of de vijand naderde en had hij beter zicht op het terrein.
Was de 'kopis' een betere keuze dan de 'xiphos'?
De kopis (een enkelzijdig geslepen zwaard) werd naarmate de klassieke periode vorderde steeds populairder, omdat het zwaardere slagen kon uitdelen. De keuze tussen beide was vaak afhankelijk van persoonlijke voorkeur en de beschikbaarheid in het kamp.
Wat was de functie van de schachtkap op de speer?
Deze bronzen punt aan de onderkant van de speer was geniaal. Het diende als contragewicht, maakte het mogelijk om de speer in de grond te steken, en bood een tweede speerpunt als de bovenkant brak.
Samenvatting
De uitrusting van de Ekdromos was een toonbeeld van pragmatisme. Elk onderdeel was ontworpen om Aristokles in staat te stellen zijn rol als mobiele kracht in het leger te vervullen, zonder zijn overlevingskansen op te offeren. Het was deze balans die ervoor zorgde dat hij de tienduizenden kilometers van de Anabasis kon overleven.
