Een aventail, ook wel camail, is een flexibele bescherming van maliën pantser die aan de onderkant van een helm werd vastgemaakt. Het pantser hing als een soort gordijn naar beneden en bedekte in elk geval de nek, maar vaak ook de keel, schouders en soms zelfs een deel van het gezicht.
Bij sommige helmen werd er een ventail aan toegevoegd: een losse flap van malienringen bij de mond die kon worden vastgeregen of vastgehaakt om de onderkant van het gezicht af te sluiten. Deze kon ook los blijven hangen, waardoor de drager makkelijker kon ademen of spreken.
Vroege en Hoge Middeleeuwen
Aventails verschenen al zeer vroeg in Europa. Het gebruik gaat terug tot de 6e eeuw, tijdens de Vendel-periode in Scandinavië. Een bekend voorbeeld is de Valsgärde 8-helm, gedateerd tussen 580 en 630 n.Chr., waarbij de aventail het volledige onderste deel van het gezicht, de keel en de nek omsloot.
Rond dezelfde tijd ontwikkelde zich in Engeland een andere vorm, zoals te zien op de Coppergate-helm uit York (circa 750–800 n.Chr.). Deze helm gebruikte een combinatie van hangende wangplaten en een aparte strook maliën om de nek te beschermen. Het is waarschijnlijk dat dit soort gemengde constructies al in de 7e eeuw gangbaar waren bij Angelsaksische elites.
Ook in het Byzantijnse rijk verschenen aventails. Een belangrijke vondst hiervoor is een helm uit Yasenovo in Bulgarije, gedateerd in de 10e eeuw, die een ronde vorm had en een voorhoofdsband met gaten om een camail aan te bevestigen.
Dit wijst op een herkenbare Byzantijnse stijl. In de eeuwen die volgden werd de volledig gesloten aventail, zoals bij de Vendel helmen, steeds gebruikelijker. Bij sommige helmen was het maliën pantser direct verbonden met een gezichtsmasker of een neusbeschermer, zoals bij verschillende helmen van de Kievan Rus.
Andere helmen lieten de aventail los voor het gezicht hangen, alsof er een sluier van metaal voor hing. In deze gevallen werd vaak een zachte binnenvoering gebruikt om schuren te voorkomen en klappen beter op te vangen.
Complete archeologische vondsten uit deze periode zijn zeldzaam; meestal blijven slechts de gaten over waar de aventail aan vast heeft gezeten.
Late Middeleeuwen
In de vroege middeleeuwen zat een camail vaak direct vastgeklonken aan de helm. Vanaf de 1320er jaren veranderde dit in West-Europa. Toen begon men afneembare camails te gebruiken, waarbij de maliën kraag eerst werd vastgemaakt aan een leren band.
Deze band werd vervolgens geplaatst over kleine metalen pinnen met gaatjes, de zogeheten vervelles. Door deze vervelles werd een met was behandelde veter geregen, waardoor de camail stevig aan de helm bevestigd werd, maar toch losgemaakt kon worden wanneer dat nodig was.
Tijdens de 14e eeuw werden camails vooral gebruikt in combinatie met de populaire bascinet. In deze periode raakte de camail zo ingeburgerd dat hij de traditionele maliën coif volledig verving.
Veel exemplaren uit deze tijd waren versierd met randen van messing of brons, soms verguld, of hadden een kenmerkende zigzagvormige onderrand die in de 14e eeuw geliefd was. Rond het midden van deze eeuw was de camail de standaard bescherming voor nek en keel in de strijd.
Aan het begin van de 15e eeuw begon de camail echter te verdwijnen. Nieuwe helmtypen, zoals de Great Bascinet en armet kregen een nekplaat van staal, de gorget, die beter aansloot op het steeds betere plaatpantser. Onder de gorget werd alsnog een maliën kraag gedragen, de maliën standard of bisschopsmantel. Deze ontwikkeling maakte de flexibele camail minder noodzakelijk. Uiteindelijk werd hij volledig verdrongen door vaste plaatpantser bescherming, en verdween hij uit de militaire uitrusting van Europese krijgers.
Interne links
- Bascinet: middeleeuwse helm met vizier en nekbescherming
- Maliënkap: Middeleeuws hoofd- en nekpantser
- Standard: maliënkolderkraag voor nekbescherming
- Gorget: metalen kraag voor nek en bovenborst
Bronnen:
- Museumcollectie: De collectie van het Harnaschkammer in Kasteel Churburg (Italië), met 14e-eeuwse bascinets die hun originele lederen banden en ijzeren aventails nog hebben.
