Een cervelliere (ook geschreven als cervelière of cervelliera; Latijn: cervellerium, cerebrarium, cerebrerium, cerebotarium) is een halfronde, nauwsluitende stalen schedelkap. Het werd gedragen als een helm tijdens de middeleeuwen. Een latere variant, die bekend stond als een secret, werd in de vroegmoderne tijd gebruikt onder vilten hoeden, vooral tijdens de Oorlogen van de Drie Koninkrijken (17e eeuw), 80 jarige oorlog en Britse burgeroorlog.
De cervelliere werd voor het eerst gebruikt aan het einde van de 12e eeuw. Hij werd soms alleen gedragen, maar vaker over of onder een maliënkap (maliëncoif). Daarnaast kon een grote helm over de cervelliere worden gezet, en tegen het eind van de 13e eeuw was dit zelfs de gewone manier van dragen.
In begin 14de eeuw veranderde de cervelliere qua vorm. Veel helmen werden steeds spitser en de achterkant van de helm werd langer, zodat ook de nek werd beschermd. Op deze manier ontwikkelde de cervelliere zich uiteindelijk tot de bascinet.
Cervellieres bleven gedragen worden door de hele middeleeuwen heen en zelfs nog in de Renaissance en vroegmoderne tijd. Ze waren goedkoop en eenvoudig te maken, en werden daarom veel gebruikt door gewone burgers en soldaten zonder professionele uitrusting, die zich geen betere of geavanceerdere bescherming konden veroorloven.
Volgens sommige middeleeuwse verhalen zou de cervelliere zijn uitgevonden door de astroloog Michael Scot rond 1233, maar historici nemen dit niet serieus. In de Chronicon Nonantulanum staat dat de astroloog een ijzeren schedelkap had bedacht vlak voor zijn voorspelde dood. Toch stierf hij alsnog, omdat er een steen op zijn — ondanks de helm — beschermde hoofd viel.
Interne links
- Grote helm: West-Europese pothelm uit Middeleeuwen
- Bascinet: middeleeuwse helm met vizier en nekbescherming
- Maliënkap: Middeleeuws hoofd- en nekpantser
- Sallet: 15e-eeuwse helm met lange nekbescherming
Bronnen:
- Visuele Bron: De Maciejowski Bijbel (ca. 1250), die toont hoe de cervelliere óf over de maliënkap óf er direct onder werd gedragen.
