Vikingkunst is veel meer dan alleen decoratie; het is een venster naar een samenleving die, ondanks het ontbreken van uitgebreide literaire tradities, een diep en complex wereldbeeld kende. Voor de Vikingen was kunst een manier om de kosmische orde (h₂értus) uit te drukken en hun plaats in de wereld te bevestigen. Omdat veel objecten van vergankelijke materialen (zoals hout en textiel) verloren zijn gegaan, vertellen de bewaard gebleven archeologische vondsten ons het verhaal van een volk dat schoonheid nastreefde in elk detail.
Een Dynamische Traditie
Vikingkunst staat niet op zichzelf. Het is een doorontwikkeling van Germaanse kunst uit de Migratie- en Vendelperiode, verrijkt met invloeden uit de Keltische, laat-Romeinse en Oost-Europese culturen. Hoewel de Vikingen in de populaire cultuur vaak als "barbaren" worden weggezet, getuigen hun kunststijlen juist van een verfijnd vakmanschap en een voortdurende uitwisseling met de wereld om hen heen – van IJsland tot diep in Rusland.
De Evolutie van de Stijlen
De kunst van de Vikingtijd wordt ingedeeld in een reeks chronologische stijlen. Hoewel er vaak sprake is van overlappingen, kunnen we ze onderscheiden op basis van specifieke motieven, composities en de manier waarop de "dierlijke" vormen worden afgebeeld.
Hier volgt een overzicht van de fasen:
1. Broastijl (750 – 825)
De start van de Vikingkunst, sterk beïnvloed door de Noordse dierdecoraties (Salin III). Kenmerkend is het dier met een geknot lichaam en de introductie van het 'grijpdier' (Greiftier), dat met zijn poten omliggende figuren omarmt.
2. Berdal / Osebergstijl (800 – 875)
Vernoemd naar de rijke vondsten in het Oseberg-scheepsgraf. Deze stijl is herkenbaar aan de "behangachtige" decoratie van grijpdieren, verbonden door netwerken van dunne lijnen. De koppen zijn vaak disproportioneel en driehoekig.
3. Borrestijl (850 – 950)
De Borre-stijl domineerde Scandinavië een eeuw lang. De composities zijn strakker: de dierenlichamen vullen bijna de gehele beschikbare ruimte, waardoor er nauwelijks achtergrond overblijft. Typisch is de 'ringketting' (ringvlecht), bestaande uit verweven cirkels met dwarsbalken.
4. Jellingstijl (900 – 975)
Deze stijl vormt de brug tussen de Borre- en Mammen-stijl. De dierenfiguren worden hier altijd in profiel afgebeeld, vaak in een elegante S-vorm met een haarbos in de nek en een spiraal bij het heupgewricht.
5. Mammenstijl (950 – 1025)
Vernomen naar de ceremoniële bijl uit Mammen. Hier zien we een evolutie naar meer realistische dieren (vogels, slangen) die beter geproportioneerd zijn. Botanische motieven, zoals ranken en bladeren, worden in deze periode een op zichzelf staand decoratief element.
6. Ringerikestijl (1000 – 1075)
De Ringerike-stijl bouwt voort op Mammen, maar is strakker en symmetrischer. De dierenlichamen zijn slanker en worden minder vaak "opgevuld". De plantaardige ornamenten krijgen de overhand en worden volgens strikte symmetrische regels geplaatst voor een dynamisch effect.
7. Urnesstijl (1050 – 1125)
De laatste fase van de Vikingkunst, vernoemd naar de Urnes-staafkerk. Deze stijl kenmerkt zich door gracieuze, slanke dieren (vaak slangen of viervoeters) die in open composities en vloeiende lussen met elkaar verweven zijn. Het markeert de overgang naar de romaanse invloeden en het einde van de traditionele runensteentraditie.
Waarom deze stijlen belangrijk zijn voor vandaag
Het bestuderen van deze stijlen biedt ons niet alleen inzicht in de artistieke vaardigheden van de Vikingen, maar helpt ook bij het begrijpen van hun sociale structuur en religieuze beleving. Voor liefhebbers van re-enactment en levende geschiedenis vormen deze stijlen een essentiële gids. Omdat de stijlen aan tijdsperiodes gebonden zijn, kun je aan de hand van de decoratie op een sieraad of gebruiksvoorwerp vaak precies zien uit welke "tijdgeest" het komt.
Vikingkunst was een taal zonder woorden. Het was een uiting van een volk dat in een lappendeken van stammen leefde, maar verbonden was door een gedeelde traditie van vormgeving, vakmanschap en een diep respect voor de kosmische orde.
Interne links
- Bezield Metaal en Sprekend Hout: De Personificatie van Viking-voorwerpen
- Het Wiel van de Zon: De Symboliek van Viking Wiel-sieraden
- De Evolutie van Schilpadbroches: Van Handwerk naar Massaproductie
Bronnen
- Graham-Campbell, J. (2013). Viking Art. Thames & Hudson.
- Fuglesang, S. H. (1980). Some Aspects of the Ringerike Style. Odense.
- Wilson, D. M., & Klindt-Jensen, O. (1966). Viking Art. George Allen & Unwin.
