De sgian-dubh (uitgesproken als ski-en doo) is een klein, enkelzijdig mes dat deel uitmaakt van de traditionele Schotse Hooglandkleding.
Tegenwoordig wordt het mes in de bovenkant van de kous gedragen, waarbij alleen de grip zichtbaar is. De sgian-dubh wordt meestal gedragen aan de kant van de dominante hand (dus rechts voor rechtshandigen).
De naam komt uit het Schots-Gaelisch:
- sgian betekent mes
- dubh betekent zwart, maar kan ook verborgen betekenen.
Hoewel sgian een vrouwelijk woord is en in modern Gaelisch eigenlijk sgian dhubh zou heten, is sgian-dubh de vaste traditionele benaming die altijd gebruikt wordt.
Oorsprong
De sgian-dubh is waarschijnlijk ontstaan uit de sgian-achlais, een iets grotere dolk die onder de arm, in de mouw werd gedragen.
In de 16e tot 18e eeuw gebruikten de Schotten dit wapen vaak, verstopt in de mouw of in de voering van hun jas. In de late 1500s vaardigde de Schotse koning via de Privy Council strenge wetten uit om clanvetes en duels die het land constand teisterde te verminderen. Daarin stond dat verborgen wapens verboden waren (zoals beschreven in het koninklijke werk Basilikon Doron, 1599).
Toch was het bijna onmogelijk om deze wet te handhaven in de Hooglanden mede doordat de Schotse regering die gevestigd was in de verstedelijkte laaglanden weinig grip op dit gebied had. Daarom bleven de hooglanders zichtbaar en onzichtbaar wapens dragen en bleven ook de clanvetes totaan de slag bij Culoloden in 1746 een centrale rol spelen in de cultuur van de Schotse hooglanden.
Waarschijnlijk begon men in die tijd de sgian niet langer in de mouw, maar in de kous te dragen.
Volgens de regels van het Gaelic gastvrijheidsprincipe moest men bij het betreden van iemands huis alle verborgen wapens laten zien. Daarom haalde men de sgian-achlais tevoorschijn en stak die zichtbaar in de bovenkant van de kous, vastgehouden door een kousband.
Verwantschap met jachtmessen
De sgian-dubh lijkt ook op het kleine jachtmes dat bij een set jachtmessen hoorde.
Zo’n set bestond uit:
- een groot mes van ongeveer 23 tot 25 cm lang
- een kleiner mes van ongeveer 10 cm voor het villen van dieren
Beide hadden vaak geweihandvatten, net als veel vroege sgian-dubhs.
Het grotere jachtmes wordt beschouwd als een doorontwikkeling van de Schotse dirk.
Geschiedenis en ontwikkeling
De sgian-dubh komt voor op portretten van mannen in kilt uit het midden van de 19e eeuw.
Een bekend voorbeeld is een schilderij van Sir Henry Raeburn van kolonel Alasdair Ranaldson MacDonell van Glengarry, dat hangt in de National Gallery of Scotland.
Daarop is te zien dat hij een dirk aan zijn riem draagt en in zijn rechterkous een set van twee sgian-dubhs.
Een vergelijkbare sgian-dubh bevindt zich in de National Museum of Antiquities of Scotland.
Vroege messen verschilden in vorm. Sommige hadden een afgekapte punt (zoals de Amerikaanse Bowie-messen), andere een gebogen punt, maar tegenwoordig is de scherpe punt standaard.
Veel oude klingen zijn gemaakt van Duits of Scandinavisch staal, dat door de Hooglanders erg werd gewaardeerd.
Een typische sgian-dubh heeft een korte kling van ongeveer 7,5 tot 9 cm.
Aan de achterkant zit vaak versiering met kleine groeven of golfjes, iets wat typisch is voor Schotse messen.
Schede en versiering
Traditioneel is de schede gemaakt van leer dat is verstevigd met hout en versierd met zilver of andere metalen.
De decoraties bevatten vaak distels, Keltische knopen of heraldische symbolen zoals familiewapens.
Toch blijft de schede meestal onzichtbaar, want die zit in de kous verborgen.
De moderne Sgian-dubh
Tegenwoordig is de sgian-dubh vooral een ceremonieel onderdeel van de Hooglandkleding.
Hij wordt niet meer gebruikt om te snijden of om zich te verdedigen.
Interne links
- Schotse Dirk: geschiedenis, gebruik en culturele betekenis
- Het Basket-Hilted Zwaard: De Evolutie van het Mandgevest
- De backsword: het robuuste eensnijdend zwaard
- Over Schotse targe
Bronnen:
- Academische Literatuur: James D. Forman, The Scottish Dirk (behandelt ook de evolutie van kleinere Schotse messen).
- Museumcollectie: National Museums Scotland (Edinburgh).
