Een morgenster is een middeleeuws slagwapen. Het bestaat uit een houten of metalen handvat met daaraan een bal, vaak voorzien van één of meerdere punten. Dit type wapen combineerde slagen met stompe kracht en penetrerende aanvallen, waarmee een vijand verwond of gedood kon worden.
Geschiedenis
De morgenster kwam rond het begin van de veertiende eeuw veelvuldig in gebruik, vooral in Duitsland, waar het bekend stond als Morgenstern.
De term wordt vaak verward met de militaire fléau of kettingknots (fléau d’armes in het Frans, Kriegsflegel in het Duits), die uit een houten stok met een ketting en een of meer metalen of houten koppen bestond.
Afbeeldingen van een dergelijke bal-en-ketting-knots uit die periode zijn zeldzaam, waardoor het gebruik van dit type wapen waarschijnlijk ongebruikelijk was.
Ontwerp
De morgenster bestaat uit een met punten voorziene kop gemonteerd op een handvat, vergelijkbaar met een knots, meestal met een lange punt die recht omhoog steekt en meerdere kleinere punten rond de kop.
Het relatief eenvoudige en soms geïmproviseerde ontwerp onderscheidt het van een gevederde (flens)knots, waarvoor een smid met vakmanschap nodig was. Varianten werden zowel door infanterie als cavalerie gebruikt; cavalerieversies hadden vaak kortere of slankere stelen voor eenhandig gebruik.
Er waren drie hoofdtypen:
- Professioneel militair type: goed vervaardigd door wapensmeden, serieproductie voor stedelijke arsenaalvoorraden.
- Boeren-/militiatype: eenvoudiger, met de hand uit hout gesneden en voorzien van spijkers door de lokale smid. Stok en kop waren meestal uit één stuk, soms versterkt met een ijzeren band.
- Decoratief type: kortere, metalen versies, soms met inlegwerk van goud en zilver, zoals een 16e-eeuws voorbeeld in de Wallace Collection in Londen.
Heiligwaterstrooier
Een bijzondere variant, de heilig water strooier, leek op een aspergillum uit de katholieke mis en werd in de 16e eeuw door het Engelse leger gebruikt.
Een bewaard exemplaar in de Royal Armouries heeft een volledig stalen kop met zes flenzen die drie punten vormen, een dikke vierkante punt bovenop, en een houten stok versterkt met vier langets, totaal 189 cm lang.
De naam wordt ook gebruikt voor een soort militaire fléau (goupillon in het Frans), waarvan gezegd wordt dat het het favoriete wapen was van de blinde koning Jan van Bohemen.
Voorbeelden
In Wenen zijn twee militaire morgensterren uit de 16e eeuw bewaard. De eerste is 2,35 m lang, met een kop van hout en vijf metalen punten.
De tweede heeft een volledig stalen kop met vier V-vormige punten, bevestigd op een bijna twee meter lange stok met gedraaide stalen verbindingen.
In Graz zijn 183 exemplaren uit 1685 bewaard gebleven, met drie rijen punten en metalen versterkingen op de houten stokken. Andere exemplaren zijn te vinden in de Zwitserse arsenaalcollecties van Luzern en Zürich.
In kunst
Morgensterren verschijnen ook in middeleeuwse kunst. Op de Caesar Tapestries in het Historisch Museum van Bern wordt een geharnaste ridder afgebeeld die een morgenster draagt. Deze tapijten werden tussen 1465 en 1470 in Doornik geweven en kwamen als buit van Karel de Stoute.
Ook in het gedicht Le Chevalier Délibéré (Olivier de la Marche, 1486) komt een eenvoudige morgenster voor, naast een strijdvlegel.
Vergelijkbare wapens: Goedendag
Een goedendag was een Vlaams infanteriewapen, vaak vergeleken met de morgenster, maar het is eigenlijk een dikke houten stok van 1,2–1,8 m met een ijzeren punt bovenop.
Het werd effectief gebruikt door de gildes van de steden in Vlaanderen tegen Franse ridders tijdens de Slag bij de Guldensporenslag (11 juli 1302). Vanaf de 15e eeuw werd het wapen beperkt gebruikt en voornamelijk door Vlaamse burgers, vooral om paarden of ridders te doorboren. Over de precieze gebruikswijze is weinig met zekerheid bekend.
Interne links
- De strijdvlegel: middeleeuws wapen en boeren instrument
- De Knots: van prehistorisch wapen tot ceremonieel symbool
- Oorlogshamer: Middeleeuws wapen en ruiterspies
- Paalbijl & Lucerne-hamer: middeleeuwse strijdwapens
Bronnen:
- Museumcollectie: De collecties van de Royal Armouries in Leeds en het Schweizerisches Landesmuseum (Zürich) voor originele morgensterren uit de late Middeleeuwen.
- Academische Literatuur: Classificaties binnen Europese middeleeuwse slagwapens door toonaangevende wapenexperts zoals Ewart Oakeshott.
