Benen Ödeshög Thorshamer
€ nu € 14 90 |  |
 |  |  |
 |  |  |
 |  |  |
Vikingbogen
Er bestaan veel misverstanden over de bogen die de Vikingen gebruikten. Soms wordt er zelfs verondersteld dat de Vikingen vrijwel geen bogen gebruikten door de vondsten van verschillende Scandinavische handwerpwapens. In dit artikel kijken we in eerste instantie naar bogen in Scandinavische sagen, die we vervolgens onderbouwen met archeologische opgravingen.
Bogen in Scandinavische sagen
In de Brennu-Njáls saga verdedigt Gunnar eigenhandig zijn huis en bezittingen in Hlíðarendi, toen deze werd aangevallen. Vanaf de 1ste verdieping gebruikte hij zijn boog en doodde, of verwondde, tien van zijn vijanden, voordat de boogpees door één van de aanvallers werd doorgesneden.
In de Eyrbyggja saga wordt een slag op het ijs uitgevochten. De vijanden van Steinþórr nemen een verdedigingspositie in op een rots boven het ijs. Steinþórr en twee van zijn mannen rennen snel over het ijs, totdat ze dichtbij genoeg zijn om hun vijand met hun pijlen te raken.
Bogen werden niet alleen op het land, maar ook bij zeegevechten gebruikt, waarbij een regen van pijlen op de vijandelijke vloot werd afgevuurd om voor het enteren zoveel mogelijk vijanden uit te schakelen. In de Óláfs saga Tryggvasonar en mesta vindt het zeegevecht bij Svölðr plaats. Koning Ólafr vecht met de boog en met werpsperen. Naast hem staat Einar, de beste boogschutter van de koning. Einar beschiet jarl Eiríkr, maar deze heeft zelf ook boogschutters, die Einars boog raken. Wanneer Einar vervolgens wil schieten, breekt zijn boog. Ólaf komt bij deze slag om het leven.
De boog werd ook gebruikt om op korte afstand te dreigen. Vlak voor de slag bij Svölðr beschuldigt één van Ólafs mannen de koning impliciet met lafheid. Ólafr zet een pijl op zijn boog en richt hem op de man, die antwoordt dat de pijl eerder de andere richting uitgeschoten moet worden.
Bogen in archeologie
Scandinavische bogen waren gemaakt van taxus, es of iepenhout en waren 1,6 tot 2 meter lang. Archeologisch onderzoek levert verschillende bewijzen van Vikingbogen en pijlpunten op. In Hedeby en Ballinderry zijn Vikingbogen teruggevonden en het lijkt erop dat de Vikingen de boog in Ierland herintroduceerden. In de Vikingperiode werden pijl en boog veelvuldig in Ierland gebruikt, er zijn in Ierland alleen al honderden pijlpunten teruggevonden die uit deze periode dateren. Het Gaelic woord voor boog is bogh, een leenwoord uit het Noors. De boog uit Hedeby is gemaakt van taxushout en is 192 cm lang. Mogelijk had deze boog hoornen nokken, maar dat is niet met zekerheid vast te stellen.
Boogschutters namen de trekkracht die bij hun capaciteiten paste. Er zijn dan ook veel verschillende trekkrachten bij bogen teruggevonden. Nadat Einar`s boog in de slag bij Svölðr brak, gaf de koning zijn eigen boog aan Einar en zei hem door te gaan met schieten. Einar legde een pijl aan en trok de pees voorbij zijn hoofd. De trekkracht was veel te zwak voor hem en hij pakte zijn zwaard en schild. Opvallend is dat de boog van de koning heel licht moet zijn geweest. Dit punt kan archeologie onderbouwen.
Tot nu toe kunnen we alleen bewijzen dat de Vikingen gebruik maakten van de longbow, de associatie met kortere bogen kan niet wetenschappelijk worden onderbouwd tot aan 1066, wanneer kortere bogen op het tapijt van Bayeux worden afgebeeld. De Ólafs saga Tryggvasonar en mesta refereert echter naar boog wiens trekkracht opvallend licht was. Mogelijk verwijst dit naar de recurveboog die in Azië en Oost-Europa al honderden jaren werd gebruikt. De Vikingen dreven handel tot ver buiten de landsgrenzen en hebben zeker contact gehad met volkeren die recurvebogen gebruikten. Het is niet verwondelijk dat juist een koning een dergelijke boog hanteerde. De recurvebogen werden gemaakt van hout, hoorn en been. Door deze lagen te combineren kon de boog een grote kracht opbouwen die niet aan de lengte werd ontleend.
In de 12de eeuw wordt er een man Húnbogi (Hunnenboog) genoemd. De Konungs skuggsjá , een 13de eeuwse Noorse tekst over het trainen van krijgers, verwijst naar de hornbogi . Deze hoornen boog is een goed wapen voor een krijger te paard, omdat hij makkelijk te trekken is terwijl hij rijd. Waarschijnlijk zijn de hornbogi en de húnbogi hetzelfde wapen.
Hoewel er geen recurvebogen zijn teruggevonden, zijn er wel in verschillende graven duimringen gevonden die wijzen op de Oosterse manier van boogschieten. Één van deze graven bevat een gedecoreerde duimring die van been is gemaakt. De ring is 3,8 cm groot en heeft een diameter van 1,5 cm. De ring lijkt sterk op Oost-Europese en Aziatische duimringen. Deze aanwijzingen lijken erop te duiden dan Ólafr een Oosterse recurveboog zou kunnen gebruiken.
Pijlen & pijlpunten in archeologie
Er zijn redelijk veel pijlpunten teruggevonden die door de Vikingen werden gebruikt. Over volledige Vikingpijlen kunnen we geen informatie geven aangezien deze nooit in hun geheel zijn teruggevonden.
In Noorwegen vond men een grote hoeveelheid 10de eeuwse pijlpunten, die allemaal voorzien waren van een tang, terweil de ringconstructie al was uitgevonden. De kortste is 12 cm lang en opvallend genoeg kwamen de pijlpunten niet veel voor in de graven van krijgers. Waarschijnlijk werden ze voornamelijk gebruikt voor de jacht.
In IJsland zijn slechts in twee heidense graven pijlpunten gevonden. Wel zijn er bij een aantal opgravingen van Vikinghuizen pijlpunten teruggevonden. Deze pijlpunten zijn 10 tot 15 cm lang en hebben zowel tangconstructies als ringconstructies. De ringconstructie had als voordeel dat de punten beter op de pijl bleven zitten en de pijl minder vaak beschadigde bij transport.
De meeste archeologische informatie over pijlpunten komt uit Ierland, daar hebben recente opgravingen tientallen pijlpunten uit de Vikingperiode blootgelegd. Uit archeologisch onderzoek blijkt dat slechts 31% van de gevonden pijlpunten met de typisch Scandinavische tangconstructie aan de schacht werd bevestigd. Hieruit kunnen we aannemen dat de Scandinaviërs ook veelvuldig gebruik maakten van de ringconstructie. In Ierland vormen de Scandinavische pijlpunten 46% van het totaal aantal teruggevonden pijlpunten, een opvallende hoeveelheid voor een volk dat de boog waarschijnlijk maar weinig gebruikte.
De Scandinavische pijlpunten uit Ierland zijn gecategoriseerd en in een typering geplaatst.
Type 1 is de bladvormig pijlpunt, deze wordt overwegend ook teruggevonden in de Scandinavische landen. Deze punten vormen 15% van de teruggevonden pijlpunten in Dublin. Type 2 is de ruitvormige pijlpunt, deze pijlpunten vormen 9% van de teruggevonden pijlpunten in Dublin. Type 3 is de zwaluwstaartvormige pijlpunt, deze punt is zowel met een ring- als een tangconstructie teruggevonden. Deze pijlpunt vormt slechts 2,5% van het totaal. Type 4 en 4a zijn voor slechts 6% van het totaal goed. Het oude type 5, die zelfs door de Romeinen werd gebruikt, is slechts in 2% van de gevallen teruggevonden. Een populairder type was type 6, deze is relatief makkelijk te maken en kwam in 13% van de gevallen terug. De populairste pijlpunt was de bodkin, eenvoudig te maken en in staat om in sommige gevallen zelfs door maliën heen te boren. 52% van de teruggevonden pijlpunten in Dublin zijn bodkinpijlen.
Conclusie
Al beschikken we over een goed aantal archeologische en geschreven bronnen, het blijft lastig een concreet antwoord te geven op vragen zoals in welke klassen de bogen werden gebruikt. De sagen vertellen ons allemaal dat hogere klassen pijl en boog gebruikten, maar aangezien de meeste personages in sagen van de aristocratie waren, vormt dit geen aanwijzing. In de sagen komt naar voren dat er niet zoiets was als een ``pure boogschutter`` op het slagveld. De boog maakte onderdeel uit van een groter arsenaal van een persoon. De theorie dat de Vikingen gebruik maakten van de recurverboog is gewaagd, maar door de verschillende bronnen die hierop wijzen een element om rekening mee te houden. We kunnen mede door de vondst bij Hedeby met zekerheid vaststellen dat de Vikingen gebruik maakten van de longbow, net als hun Scandinavische voorouders duizend jaar eerder. De hoeveelheid teruggevonden pijlpunten in de Vikinghoofdstad van Dublin bewijst de veelvuldige inzet tijdens zowel de jacht als de oorlog.
|
|
|
